Drie dagen op zoek naar walvisvaarders in Fryslân

Friesland - of liever: Fryslân, zoals de officiële naam van de provincie in het noorden van Nederland luidt - is niet alleen een land van grachten, weiden, sloten, schapen, boerderijen, schaatsers en de Elf Steden. Op de Friese Waddeneilanden, en in het bijzonder op het eiland Ameland, woonden tot diep in de twintigste eeuw koene walvisvaarders. Zouden er vandaag nog sporen overblijven van die gevaarlijke en bloederige industrie? GUIDO reisde naar Fryslân en zocht het uit.

Dag 1: Van Antwerpen naar Leeuwarden

Als je vroeg genoeg opstaat, arriveer je vlak na de middag met de trein in de Friese hoofdstad Leeuwarden. Het is een compacte, verkeersvrije en aantrekkelijke historische stad, met veel grachten en pleinen. Als je van het station naar het centrum gaat, wandel dan door de Oude Lombardsteeg en kijk omhoog. Dit is alvast je eerste walvis, al is hij gemaakt van gerecycleerd scheepsaluminium. Het kunstwerk Passage de la Baleine is 60 meter lang. De walvis lijkt klem te zitten in de smalle steeg, die 's avonds wordt verlicht door veelkleurige leds.

Voor echte walvissen moet je naar het Natuurmuseum Fryslân. Het is een verbeeldingrijk ingericht museum in een voormalig weeshuis, met onder meer een pretparkachtige "onderwater"-attractie in de kelder en een heerlijk stoffige Darwin-zolder. In het museum vind je niet alleen een enorm skelet van een potvis, maar ook de indrukwekkende onderkaak van een blauwe vinvis en nog wat bescheidener walvissoorten. In een vitrinekast bij de muur tref je sporen van de walvisvaart aan: harpoenen, scheepsjournalen en flesjes walvisolie.

Dag 2: Van Leeuwarden naar Ameland

Opnieuw vroeg uit de veren vandaag, want we gaan naar Ameland, het op één na noordelijkste van de Friese Waddeneilanden. Na een mooie busrit door de polders volgt een nog mooiere overtocht op de veerboot. Je arriveert in het dorp Nes, de hoofdplaats van het eiland. Wandel of fiets meteen door naar de Burgemeester Walda School aan de Ballumerweg. Bij de ingang staat een bijzonder fotogenieke toegangspoort, die bestaat uit twee metershoge kaaksbeenderen van een volwassen blauwe vinvis. Het arme dier werd eind jaren vijftig geschoten in de Zuidelijke Poolzee vanop het schip Willem Barentsz. Yep, zo recent waren de Nederlanders nog actief in de walvisvaart, en dat is nergens zichtbaarder dan op Ameland.

Nog meer beenderen van een blauwe vinvis vind je in een levensgrote betonnen walvis (ja, echt!) in de duinen bij het Natuurcentrum Ameland, net buiten de dorpskern van Nes. Dit exemplaar werd niet geschoten, maar is in 1939 op een zeemijn gezwommen. Let op, want een bezoek aan de vinvis is niet inbegrepen in je toegangsticket voor het Natuurcentrum; je hebt een extra ticket voor het Blotevoetenpad nodig. Binnen in het Natuurcentrum zijn twee andere gigantische walvisskeletten te bewonderen: een potvis en een bultrugwalvis. Ook hier vind je walvisolie, fileermessen en andere parafernalia van de walvisvaart terug.

De talrijkste overblijfselen van de walvisvaart, die bovendien het diepst teruggaan in de geschiedenis, vind je in het schilderachtige dorp Hollum in het westen van Ameland. Hier bouwden rijke commandeurs van de walvisvloot in de achttiende en negentiende eeuw hun riante woningen. Hout was toen nog zo schaars op het eiland dat ze stukken walvisbot gebruikten als afscheiding tussen hun percelen. Die muurtjes van walvisbeenderen staan er vandaag nog steeds, iets wat je vrijwel nergens anders ter wereld kan zien. Als je graag een kijkje wil nemen in zo'n eeuwenoude commandeurswoning, bezoek dan het kleine maar fijne museum Sorgdrager. Je maakt er ook kennis met de legendarische Amelandse walvisvaarder Hidde Dirks Kat, die in 1777 na een schipbreuk in het pakijs moest overwinteren bij de Groenlandse Inuit en een aangrijpend dagboek bijhield over zijn ontberingen (download het hier). Dirks Kat heeft ook een straat gekregen in Hollum, en daar staat zijn standbeeld. Je kan ook op zoek gaan naar zijn verrassend sobere grafsteen op het kerkhof, waar trouwens nog meer commandeurs begraven liggen.

Dag 3: Van Ameland terug naar Leeuwarden en Antwerpen

Levende walvissen zal je niet te zien krijgen op deze trip, daarvoor is de Waddenzee te ondiep. Je kan wel van dichtbij zeehonden gaan spotten op een zandbank tussen Ameland en Terschelling. Daarvoor neem je de comfortabele rondvaartboot De Zeehond, die vertrekt vanaf de veerdam in Nes.

Als je daarna oversteekt naar het Friese vasteland en meteen de bus terug naar Leeuwarden neemt, heb je nog tijd genoeg om het Fries Museum te bezoeken. Daar loopt nog tot 7 februari 2027 een indrukwekkende tentoonstelling over de legendarische Friese koning Redbad. Niet dat Redbad iets met walvissen te maken had, maar je kan de expo maar beter meepikken, want die is uitstekend. Daarna loop je op vijf minuten naar het station, vanwaar je terug naar Antwerpen spoort.

Praktisch

Vanuit Antwerpen rijd je met de trein heel vlot naar Leeuwarden. Je moet maar één keer overstappen, in het station Schiphol Airport nabij Amsterdam. Vlak naast het treinstation in Leeuwarden vertrekt bus 66 naar Holwert Veerdam, waar je de veerboot naar Ameland je opwacht. Op het eiland kun je meteen een fiets huren, of op de bus springen naar een van de vier charmante dorpen. De bus (en zelfs de trein) nemen is in Nederland trouwens bijzonder makkelijk: bij het instappen check je gewoon contactloos in met je bankkaart, en bij het uitstappen check je uit met dezelfde kaart.

Tekst en foto's: Herbert De Paepe

Foto tentoonstelling Redbad: Aron Weidenaar